پیش فاکتور خالی است.
تولید خام فولاد ایران در سراشیبی سقوط
صنعت فولاد ایران به عنوان یکی از بخشهای راهبردی اقتصاد، طی سالهای گذشته پیشرفتهای زیادی داشته و کشور را در جمع ده تولیدکننده برتر فولاد دنیا قرار داده است. با این حال، تازهترین آمارها نشاندهنده افت نگرانکنندهای در تولید فولاد خام ایران است. گویی تولید فولاد کشور در سراشیبی سقوط قرار گرفته و روند نزولی پیدا کرده است.
آمار تولید فولاد ایران و روند نزولی
بر اساس جدیدترین گزارش انجمن جهانی فولاد، ایران در سهماهه نخست سال ۲۰۲۵ میلادی حدود ۷.۳ میلیون تن فولاد خام تولید کرده که این رقم نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۲.۸ درصد کاهش نشان میدهد.
این کاهش چشمگیر در حالی رخ داده که تولید جهانی فولاد در همین بازه تقریباً بدون تغییر بوده و تنها ۰.۴ درصد افت داشته است. حتی در ماه مارس 2025 با وجود افزایش جزئی تولید ماهانه ایران به ۳.۳ میلیون تن (رشد ۳.۷ درصدی نسبت به مارس 2024)، مجموع تولید فصل اول سال پایینتر از سال قبل باقی ماند. چنین افت قابل توجهی زنگ خطر را برای صنعت فولاد کشور به صدا درآورده است.
براساس دادههای رسمی، حدود دو میلیون تن از تولید فولاد میانی ایران (شمش و بیلت)، معادل حدود ۱ میلیارد دلار ارزش، صرفاً به دلیل محدودیتهای مکرر در تأمین انرژی (برق و گاز) از دست رفته است. این میزان کاهش تولید باعث شد سطح تولید فولاد به طور کامل به عقب برگردد و به میزان تولید سال ۱۳۹۹ تنزل پیدا کند. در واقع تمامی دستاوردهای افزایش تولید دو سال پس از ۱۴۰۰ خنثی شده و صنعت فولاد کشور به سه سال قبل عقبگرد کرده است.
دلایل کاهش تولید فولاد در ایران
بررسیها نشان میدهد ناترازی انرژی و قطع برق و گاز مهمترین عامل سقوط تولید فولاد ایران در یکی دو سال اخیر بوده است. بیش از یک دهه است که ایران با مشکل کمبود برق در تابستان و کمبود گاز در زمستان روبرو میشود.
این کمبودها به خصوص روی صنایع انرژیبر مانند فولاد اثر مستقیم داشته و هر سال در زمان اوج مصرف، کارخانههای فولاد مجبور به کاهش یا توقف تولید میشوند. از سال ۱۳۹۰ تاکنون قطعیهای مکرر برق و محدودیت گاز فشار بیسابقهای بر صنعت فولاد وارد کرده که نه تنها جلوی رشد تولید را گرفته بلکه حالا روند نزولی تولید را تثبیت کرده است.
به عنوان مثال، در تابستان ۱۴۰۳ طبق گزارش وزیر صمت، خسارت ناشی از محدودیت برق برای صنایع عمده به ۱۷۳.۵ هزار میلیارد تومان رسید که بخش بزرگی از آن مربوط به فولاد است. این یعنی فولادسازان در زمان اوج مصرف برق ناچار به خاموشی کورهها شدهاند و تولید برنامهریزی شده آنها محقق نشده است.
عامل مهم دیگر، فاصله گرفتن روند تولید از اهداف برنامهریزی شده است که مشکلات ساختاری در سرمایهگذاری و مدیریت این بخش را نشان میدهد. ایران طبق سند چشمانداز، هدف تولید ۵۵ میلیون تن فولاد در افق ۱۴۰۴ را تعیین کرده بود، اما عملاً تا سال ۱۴۰۳ تولید کشور در محدوده ۳۰ میلیون تن باقی مانده است.
در سال ۱۴۰۳ طبق گزارش انجمن فولاد، تولید حدود ۱۰ میلیون تن کمتر از هدفگذاریها بوده است. این اختلاف عظیم به معنای از دست رفتن حدود ۵ میلیارد دلار ارزش تولید ملی است. بخشی از این ناکامی ناشی از همان کمبود انرژی است، بخشی به دلیل سرمایهگذاریهای ناقص و تاخیر در راهاندازی طرحهای جدید و بخشی نیز متاثر از تحریمها و مشکلات تأمین قطعات و تکنولوژی بوده که بهرهوری واحدهای موجود را پایین نگه میدارد.
نباید فراموش کرد که کاهش تولید فولاد ممکن است ریشه در افت تقاضای داخلی و صادراتی هم داشته باشد. رکود ساختوساز در داخل کشور و موانع صادرات (مانند مشکلات نقلوانتقال مالی) میتواند انگیزه تولیدکنندگان را برای تولید حداکثری کم کند.
هرچند آمارها نشان میدهد اکثر ظرفیتهای نصب شده فولاد ایران در حال تولید هستند، ولی اگر بازار کشش کافی نداشته باشد، کارخانهها با ظرفیت کمتر کار میکنند. در سال ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ باوجود همه مشکلات، صادرات فولاد ایران رشد داشت و بخشی از تولید مازاد جذب بازار جهانی شد؛ اما در سال ۱۴۰۳ به دلیل ناآرامی قیمتهای جهانی و مسائل بانکی، صادرات هم دشوارتر شد که این امر بر کاهش تولید بیتاثیر نبوده است.
پیامدها و چشمانداز تولید فولاد ایران
سقوط روند تولید فولاد تبعات متعددی برای اقتصاد ایران دارد. نخست آنکه درآمدهای ارزی ناشی از صادرات فولاد کاهش پیدا میکند. فولاد همواره جزو اقلام مهم صادرات غیرنفتی ایران بوده (حدود ۵۱٪ ارزش صادرات صنعتی کشور) و افت تولید به معنای عرضه کمتر برای صادرات است.
دوم، اشتغال و صنایع وابسته آسیب میبینند؛ صنایع معدنی بالا دست (مانند معادن سنگ آهن) و پایین دست (مانند کارخانجات لوله و پروفیل) همگی از رونق فولاد تاثیر میگیرند. کاهش تولید فولاد خام میتواند به کمبود خوراک کارخانههای نورد و ریختهگری یا افزایش هزینه آنها بینجامد. ضمن اینکه تحقق پیدا نکردن برنامههای توسعهای، اعتماد سرمایهگذاران را نیز خدشه دار میکند.
با تداوم وضعیت فعلی انرژی، متاسفانه چشمانداز روشنی برای افزایش تولید در کوتاهمدت وجود ندارد. پیشبینیهای رسمی حاکی از آن است که بحران ناترازی برق و گاز در سالهای آینده نیز پابرجا خواهد بود و حتی شکاف بین تولید و مصرف انرژی در حال عمیقتر شدن است.
در چنین شرایطی، ادامه افت تولید فولاد نه یک احتمال بلکه واقعیتی محتمل و مستمر خواهد بود، مگر آنکه اقدامات فوری و موثری برای تامین پایدار انرژی مورد نیاز صنایع صورت گیرد. یکی از راهکارهای مطرح شده، سرمایهگذاری صنایع فولادی در احداث نیروگاههای اختصاصی برق یا استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر است تا وابستگی به شبکه سراسری کاهش پیدا کند. همچنین بهینهسازی مصرف انرژی در کارخانجات و نوسازی تجهیزات میتواند تا حدی اثر کمبود انرژی را جبران کند.
روند نزولی تولید فولاد ایران، ضربه ای محکم به اقتصاد کشور
روند نزولی تولید فولاد خام ایران زنگ هشداری جدی برای اقتصاد کشور است. علیرغم برخورداری از منابع غنی و ظرفیتهای قابل توجه، عواملی مانند کمبود انرژی و مشکلات ساختاری موجب شدهاند که صنعت فولاد به سراشیبی سقوط بیفتد.
آمار کاهش ۱۲.۸ درصدی تولید در سهماهه نخست ۲۰۲۵ میلادی و عقبگرد تولید سالانه به سطح چند سال قبل، گواه روشنی بر این چالش است. ادامه این وضعیت میتواند به از دست رفتن میلیاردها دلار درآمد و تضعیف یکی از ستونهای اقتصاد صنعتی ایران منجر شود.
راه برونرفت از این شرایط، تمرکز بر حل ریشهای مشکلات است؛ خصوصاً سرمایهگذاری در تامین پایدار برق و گاز برای واحدهای فولادی، بهبود مدیریت و بهرهوری و استفاده از فناوریهای نوین. در کنار آن، حمایتهای هوشمندانه دولتی و تسهیل شرایط صادرات نیز میتواند به افزایش انگیزه تولید کمک کند. امید است با اقدامات فوری، موتور تولید فولاد ایران دوباره روشن شده و از سقوط بیشتر جلوگیری شود، چرا که فولاد نقش حیاتی در توسعه اقتصادی و طرحهای عمرانی کشور دارد.
